Yabani
gül: (Memleketimizde oldukça yaygin bir gül çesididir. 2-3 m
yüksekliginde, pembe veya beyaz çiçekli bir agaççiktir. Meyveleri parlak kirmizi
renktedir. Bu gülün olgun meyvelerini saran, baslangiçta agizi dar bir bardak seklinde
olan çiçek ekseni, çiçek tablasi olgunlasinca etlenip, kirmizi bir renk alir. Bu
meyvelere “kusburnu” adi verilir.
Kullanildigi yerler: Bilesiminde tanen,
pektin, vitamin C, sekerler ve organik asitler vardir. Kabiz edici, idrar söktürücü
olarak, böbrek ve safra taslarina karsi, C vitamini yönünden zengin oldugu için de
bâzi bölgelerde marmelât yapiminda kullanilir.
Yabanmersini: (Ayi üzümü / Keçiyemisi /
Vaccinum mytillus / Cranberry / Bilberry / Airelle) Fundagiller familyasindan,
20 - 50 cm boyunda, çok dalli, odunsu bir bitkidir. Karadeniz bölgesinin daglarinda
çokça bulunur. Meyvelerinde organik asitler, sekerler, pektin, tanen ve mirtilin denilen
bir boya maddesi ile, A ve C vitaminleri vardir. Yapraklari ve meyveleri kullanilir.
Yabanyasemini: (Bittersüss / Douce-amère /
Bitter-sweet / Sofur / Solanum dulcamara / Bittersweet / Douceamere) Haziran-Eylül
aylari arasinda mor renkli çiçekler açan, 1-2 m yüksekliginde, sarilici, otsu
bitkiler. Yapraklar sapli, alt yapraklarinin tabanlari kalp seklinde, üst yapraklar ise
üç parçalidir. Çiçekler, dallarin ucunda, uzun sapli ve sarkik bilesik salkim
durumunda toplanmislardir. Olgun çiçeklerin taç yapraklari geriye dönüktür. Erkek
organlari (stamenler) çiçegin ortasinda sari renkli bir konik durum yaparlar. Meyveleri
sarimsi kirmizi renklidir. Bitki rutubetli, nemli ve gölgelik yerlerde, dere kenarlarinda
ve çitlerde yetisir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Daha
çok Kuzey Anadolu’da olmak üzere Anadolu’da yaygindir.
Kullanildigi yerler: Bitki,
gliko-alkaloitler tasir. Yüksek dozlarda zehirlidir. Agri kesici, deri
hastaliklarinda kan temizleyici, uyutucu, idrar arttirici ve müshil etkilere sahiptir. %
1-3’lük çayi günde bir iki bardak içilebilir.
Yakı
otu: (Weidenröschen / Epilobe / Rose-bay /Meragülü /
Epilobium / Willow herb) Nemli yerlerde yetisen, pembe veya kirmizi
renkli çiçekler açan bir veya iki yillik otsu bir bitki. Çiçegin taç ve çanak
yapraklari dört parçalidir. Tohumlarin tepesinde tüylerden meydana gelen bir kisim
vardir. Memleketimizde 21 türü bulunmaktadir.
Kullanildigi yerler: Bitki, seker,
tanen, yag ve müsilajlar tasir. Bitkinin kökleri kabiz edici ve yumusatici olarak
gargara hâlinde kullanilir. Yapraklari yaralarin üzerine konulursa, siskinlik ve
iltihaplari dagitir. Çay olarak da içilir. Vücudda biriken zehirli maddelerin
atilmasini saglar.
Yasemin: (Jasmin /
Jasmin / Jasmine / Yasemen / Jasminum) Beyaz renkli
ve kuvvetli kokulu çiçekleri olan tirmanici bir bitki. Vatani Himalayalar’dir.
Akdeniz bölgesi ikliminde kolayca yetistiginden süs bitkisi olarak yetistirilmektedir.
Bitkinin yapraklari karsilikli ve 5-9 yaprakçiklidir.
Türkiye’de yetistigi yerler: Güney
Anadolu bölgesinde.
Kullanildigi yerler: Çiçekleri
uçucu yag tasir. Uçucu yag parfümeri sanâyiinde kullanilir. Çiçeklerinden hazirlanan
çay (% 5’lik) gögüs yumusatici ve sinirleri yatistirici olarak kullanilir.
Yaseminin dallarindan agizliklar yapilir. Italyan yasemini, sari yasemin veya yaban
yasemini (Anadolu’da kurt düsürücü olarak kullanilan sari çiçekli çali
tipindeki bitkiler), Arap yasemini, Hind yasemini gibi çesitleri vardir.
Yavsan otu: (Avrupa çayi / Veronica / Water
pumpernel / Veronique) Sircagiller familyasindan, çiçekleri mavi
ve beyaz bir renkte olan bir bitkidir. Yuvarlak saplidir. Duvar çatlaklarinda yetisir.
Taze iken kokusuzdur. Kuruduktan sonra güzel kokar.
Kullanildigi yerler: Hazmi kolaylastirir.
Bas ve kulunç agrilarini keser. Çay gibi içilir.
Yer
elması: (Topinambur / Erdschocke / Topinambour / Hélianthe tubéreux /
Jerusalem artichoke / Canada potato) Toprak altinda
patates gibi yumrulari olan bir sebze bitkisi. Vatani Kuzey Amerika olmakla berâber
Avrupa ve Türkiye’de sebze olarak yetistirilir.
Kullanildigi yerler: Besin maddesi
olarak inulin ihtivâ eder. Besin degeri patatese yakindir. Karbonhidrat miktarinin
düsük olmasi sebebiyle seker hastalarinin kullanabilecegi iyi bir besin kaynagidir. Süt
arttirici ve safra söktürücü etkisi de vardir. Haslanarak sebze olarak yenir. Bol
idrar söktürür. Kabizligi giderir. Anne sütünü artirir.
Yılan
yastıgı: (Dana ayagi / Esek kulagi / Dracunculus vulgaris / Green dragon) Yapraklari büyük ve koyu kirmizi olan, mide bulandirici bir koku
salan, büyük yumrulu bir bitkidir. Istanbul çevresinde, Ege ve Akdeniz bölgesinde
yetisir.
Kullanildigi yerler: Atesi düsürür.
Terletir, vücuda rahatlik verir. Sinirleri uyarir.
Yonca: (Luzerne
/ Luzerne / Lucerne alfalfa / Medick /
Medicago / Luzerne trefle) Yapraklari üç parça olan otsu
bitkiler. Meyveleri küçük fasulye gibidir veya helezon seklinde kivriktir. Gerek tirfil
(Torijolium) türleri gerek Yonca (Medicago) türleri genel olarak yonca adiyla bilinir.
Yoncanin hayvan yemi bakimindan önemi oldukça büyüktür. Bu maksatla memleketimizin
çogu yerinde ekimi yapilmaktadir. Tibbî olan türü kokulu yonca (Melilotus officinalis)
olarak bilinir. Bu tür haziran-eylül aylari arasinda güzel kokulu, sari renkli,
küçük çiçekler açan 25-100 cm boylarinda tarla ve yol kenarlarinda rastlanan otsu
bitkilerdir. Çiçekleri dallarin ucunda, uzunca ve dik salkimlar teskil ederler.
Kullanildigi yerler: Kokulu yonca
yumusatici olarak, romatizma agrilarini teskin edici ve kabiz edicidir.
Su yoncasi (Menyanthes trifoliata): Avrupa ve Kuzey
Asya’da yetisen çok yillik otsu bir su bitkisidir. Memleketimizde Kuzeydogu Anadolu
bölgesinde görülür. Rizomlari kalin, silindirik ve sürünücü, yapraklari uzun sapli
üç parçalidir. Çiçekler pembemsi beyaz renklidir. Bitki glikozit tasir.
Kullanildigi yerler: Yaprak ve kökleri istah
açici, kuvvet verici ve ates düsürücüdür.
Yulaf: (Hafer
/ Avoine / Oats / Oat) 50-150 cm boyunda, bir yillik otsu bir tahil
bitkisi. Yulafin çiçek durumu arpa ve bugdaydan çok farklidir. Burada basak yerine
bilesik salkim durumu yer alir. Basakçiklar 2-3 çiçekli olup, eksen üzerinde salkim
seklinde dizilmislerdir. Kilçik nispeten kisadir. Kavuzlar tânelere yapisiktir. Tarimda
kullanilan türü Avena Sativa’dir.
Kullanildigi yerler: Yulaf tâneleri
sâbit yag, azotlu maddeler ve karbonhidratlar tasir. Ortaçaglardan beri gidâ ve ilâç
olarak kullanilir. Hâricen yulaf lapasi çibanlari olgunlastirmada kullanilir. Dâhilen
ise (% 5’lik) çayi idrar çogaltici, müshil, kuvvet verici olarak kullanilir.
Küçük çocuklarda ve hastalik sonlarinda kuvvet verici olarak çok tercih edilir. Yulaf
unu bilhassa çocuk mamalarinin yapiminda kullanilir. Kavuzlarindan ilâç sanâyiinde
faydalanilir. Ayrica, iktidarsizligi giderir. Guatri önler. Mide ve barsak bozukluklarini
giderir. Kandaki seker miktarini düsürür.
