Dalakotu:
( Gemeiner / Gamander / Germander /
Kurtluca / Duvarsedefi / Teucrium chamaedrys / Yermesesi ) Haziran-eylül
aylari arasinda pembe veya beyazimsi renkli çiçekler açan, 10-30 cm boyunda, çok
senelik, otsu bir bitki. Kisamahmuz, yer mesesi ve yer palamudu gibi adlarla da taninir.
Orman altlari ile kurak çayirlarda rastlanir. Gövdeleri yatik, gövdeden çikan dallar
ise dik, alt kisimlari yuvarlak üst kisimlari ise dört köseli ve tüylüdür.
Çiçekler yapraklarin tabaninda gruplar teskil ederler. Pembemsi renkteki çiçekler tüp
seklindedir. Dalakotunun tüylü olani ”Teucrium polium” mayasil otu olarak
taninmaktadir. Bitki, üzerini tamâmen kaplamis olan tüylerden dolayi beyaz-gri
renktedir. Yapraklarin kenarlari bilhassa uca dogru disli ve içe dogru kivriktir.
Çiçekleri beyaz renkli olup oval durumlarda toplanmistir. Anadolu’da çogu yerde
yaygindir. Ayni dalak otu gibi kullanilmaktadir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Marmara,
Karadeniz, Orta Anadolu ve Akdeniz bölgesi.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi,
toprak üstü kisimlari, yâni çiçekli bitkidir. Çiçek açma mevsiminde çiçekli
dallar toplanir, demet yapilip havadar bir yerde kurutulur. Istah açici, uyarici,
yaralari iyi edici ve ates düsürücü olarak kullanilir. Bitki uçucu yag, aci maddeler,
tanen, glikozit ve saponinler tasir.
Damkorugu:
(Dach-Hauwurz / Orpin / brûlant / Joubarbe / Des toits /
Wallpepper / creeping jack / Kulokotu / Saksigüzeli / Sedum / Sempervium) Etli yapraklari olan, bir
veya çok çiçekli bir bitkidir. Beyaz-sari-pembe renkli olan çiçekleri, kürevi veya
salkim durumunda bulunurlar. Çogunlugu kuzey yarimkürede bulunan 600 türü vardir.
Türkiye’de 35 türü bulunur. Tek veya çok yillik bitkilerdir. Yapraklari tabanda
rozetler meydana getirirler.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Trakya ve Anadolu.
Kullanildigi yerler:
Basir memelerini
gidermek ve nasir tedavisi için kullanilir.
Defne:
(Lorbeer / Laurier / Sweet bay laurel / Laurus nobilis ) 6-18
m yüksekliginde, yuvarlak tepeli ve sik dalli bir agaç veya agaççiktir. Almasik sapin
iki yaninda karsilikli degil de aralikli olarak bir sagda, bir solda bitmis yapraklar
seklinde dizilmis, 7.5-10 cm uzunlugundaki yapraklar oval biçimli, donuk renkli derimsi
ve sert kenarlari da genellikle dalgalidir. Bitkinin sarimsi veya yesilimsi beyaz renkte
küçük çiçekleri, olgunlastiginda rengi koyu mora dönen tek tohumlu, etli meyveleri
vardir.
Türkiye’de yetistigi
yerler: Bütün Akdeniz çevresi, özellikle nemli bogazlar. Vatani
Anadolu’dur.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi
yaprak ve meyveleridir. Yapraklari uçucu yag yönünden zengindir.
Yaprakları baharat olarak da kullanilir. Defne meyvelerinde de uçucu yag ve diger
yaglar bulunur.
Meyve
ve yapraklarından elde edilen yağ defne sabunu yapımında kullanılır.
Bu sabun cilt ve saç için son derece faydalıdır.
Demirhindi:(Tamarindearinde / Tamarinier / Tamarind / Tamarin / Tamarindus indica / Pulpa tamarindorum cruda ) Hindistan ve tropikal bölgelerde yetisen, yayik dalli boyu 20-25 metreye
ulasan sicak iklim agacidir. Anayurdunun Habesistan oldugu tahmin edilmekte ise de bugün
bütün tropikal bölgelerde yetismektedir. Çiçek açtigi zaman çok güzel bir
görünümü oldugundan yetistigi bölgelerde, yol kenarlarina park ve bahçelere dikilir.
Çiçekleri sari veya kirmizi renkte olup, dallarin ucunda salkim seklinde bulunurlar.
Meyveleri 20 cm civarinda, kahverengi, çok tohumlu olup, olgunlasinca açilmazlar. Gövde
kismi tahta isleri ve oymacilikta kullanilir.
Türkiye’de
yetistigi yerler: Güney bölgelerde yetisir.
Kullanildigi yerler: Yapraklari kaynatilarak elde
edilen suyu solucan düsürmede ilâç olarak kullanilir. Meyvelerinden ise ilâç
yapiminda istifâde edilir. Meyvenin bilesiminde elma asidi, sitrik asit, asetik asit,
seker ve pektin bulunur. Tibbî kullanilmasinin disinda seker ve tatlicilikta ve vücuda
serinlik ve rahatlik verdigi için serbet olarak kullanilir. Ayrica, susuzlugu giderici,
ve müshil etkileri de bilinmektedir.
Deniz üzümü:
(Meerträrubchen / Ephédre / Sand Cherry / Sea Grape /
Ephedra campylopoda) Dünyanin kurak yerlerinde yetisen bir
bitkidir. Yesil ve çok dalli olan sürgünlerinde pul seklinde karsilikli iki yaprak
bulunur. Yapraklar terlemeyi azaltmak maksadiyla çok küçülmüs ve pul seklini
almistir. Bu sebeple dallar özümleme vazifesini üzerine almis ve yesillenmistir. Bu
dallar dügüm ve dügümler arasi kisimlara ayrilmislardir. Ephedralar normal olarak iki
evciklidir. Fakat bir evcikli hatta erdisi çiçekli olanlar da vardir. Ephedra cinsinin
orta Asya’dan Akdeniz çevresi memleketlerine kadar olan bölgede, Orta
Avrupa’da Kuzeybati Amerika, Meksika ve G.Amerika And Daglarinda yetisen 40 kadar
türü, memleketimizde yetisen üç türü vardir.
Ephedra campylopoda (Sarkik denizüzümü):
Akdeniz ikliminin bulundugu kiyi bölgelerimizde, mese ve ardiç türleri üzerinde
sarilici olarak yetisir. Dallari 1-4 mm çapinda, silindir seklinde, çiplak, boyuna hafif
çizgilidir. Meyveleri ekim ayinda olgunlasan, ates kirmizisi renkli, iki tohumlu, 8-10 mm
çapinda yalanci üzümsü bir meyvedir.
Ephedra major (Dik denizüzümü, dagburugu): Iç
Anadolu’da özellikle tasli ve çakilli yamaçlarda yetisir. 0.3-2 m boyunda, çali
görünüsünde, odunlu bir bitki. Dallar sik, 1-1.5 mm çapinda, koyu yesil renkli ve
çiplaktir. Yapraklar derimsi ve küçük, meyve kirmizi, nâdiren sari renkli, küre
seklide ve üzümsüdür.
Ephedra distachya: Vatani Akdeniz çevresi
memleketleridir. Memleketimizde Kars, Kayseri, Çanakkale çevresinde yetismektedir.
Ephedra sinica: Çin’de 5000 yildan beri
taninan ve halk tibbinda kullanilan önemli bir bitkidir. Bu bitki özellikle Güney
Çin’de deniz kenarina yakin yerlerde yetisir. Bugün Kuzey-Bati Hindistan ve Bati
Pakistan’da yetismektedir. Bitki 60-90 cm yüksekliktedir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Marmara, Ege, Akdeniz ve Iç Anadolu.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan
kismi kuru dallaridir. Bilesiminde, Ephedrin alkaolidi ve tanen vardir. Ephedrin astima
karsi kullanilir. Eski devirlerden beri Çin’de ve Orta Asya’da terletici, ates
düsürücü, romatizma agrilarini ve astim nöbetlerini dindirici olarak kullanilmistir.
Fakat bugün çogunlukla astim nöbetlerini dindirici ve yüksek atese karsi
kullanilmaktadir.
Dereotu:
(Dill / Aneth / Anet / Tereotu / Anethum / Anethum graveolens / Peucedanum
graveolens) Nisan-haziran aylari arasinda, sarimtrak renkli
çiçekler açan 30-70 cm boyunda, güzel kokulu, bir senelik otsu bir bitkidir. Dereotu,
durakotu olarak da bilinir. Rutubetli, sulak ve gölgeli yerleri sever. Gövdesi dik,
dalli, tüysüz, üstü çizgili ve içi bostur. Yapraklar ince ve dar parçali, koyu
yesil renkli ve etlidir. Yaprak sapinin alt kisminda gövdeyi saran genis bir yaprakçik
bulunur. Alt yapraklari sapli, üst yapraklar sapsizdir. Çiçekler bilesik semsiye
durumunda toplanmislardir.
Türkiye’de yetistigi yerler:
Marmara, Ege, Akdeniz bölgelerinde bahçelerde yetistirilir.
Yetistirilmesi: Dereotu ekilecek yer, ilkbaharda
bellenir ve yanmis gübre ile gübrelenir. Hazirlanan yere serpmek sûretiyle tohum
ekilir. Bir tahta yardimiyla bastirilarak, tohumlarin toprakla temasi saglanir. Ekilen
tohumlar, 3-4 hafta geçtikten sonra çimlenir. Yabanci otlar görüldügü zamanlarda
elle yolunarak temizlenir, sulamalar yapilir. Hasadi, yapraklari kesmek suretiyle olur ve
yikanip demet hâline getirilerek pazara sevk edilir.
Kullanildigi yerler: Bitkinin kullanilan kismi
meyveleridir. Meyveler eylül sonunda toplanir ve gölgede kurutulur. Meyvelerinde sâbit
ve uçucu yag, pektin ve azotlu bilesikler vardir. Meyveler yatistirici, mide ve bagirsak
gazlarini önleyici olarak kullanilir. Hazimsizlik ve hiçkiriga da tesiri iyidir.
Yapraklari da yemek ve salatalarda kullanilir.
Devedikeni:
(Circium arvense / Chardon / Yabani enginar) Bilesikgillerden,
tarlada yetisen 1 metre kadar boyunda bir bitkidir. Ince ve çengelli bir yapiya sahiptir.
Yasken güzel koku verir. Kuruyunca kokusunu kaybeder.
Kullanildigi yerler: Atesdüsürücü,
terletici ve vücüda rahatlik verici olarak kullanilir.
Dolamaotu:
(Pronychia
serpilifolia) Karanfilgiller familyasindan, yesil ve beyaz renkte
küçük çiçekleri bulunan bir bitkidir. Yapraklari beyazimtirak yasil renklidir.
Köklerinden faydalanilir.
Kullanildigi yerler: Dolama ve çiban
tedavisinde kullanilir.
Dulaptalotu:(Daphne mezereum) Çiçekleri güzel kokulu olaün bir
agaççiktir. Yüksek yerlerde yetisir. Meyveleri kirmizimtirak, yapraklaaçik yesildir.
Kabuklari kullanilir.
Kullanildigi yerler: Zona (arpacik)
tedavisinde kullanilir.
Dügünçiçegi:(Hahnenfuss / Rénoncule / Buttercup ranunculus /
Giritlalesi / Sekayiklalesi / Turnaayagi / Kurbagaotu / Sütlüceotu)
Nisan-temmuz aylari arasinda, ekseriya parlak sari, nâdiren beyaz renkli çiçekler açan
bir veya çok senelik otsu bitkilerdir. Çiçekleri ekseriya tek baslarina 5 veya daha
çok parçalidirlar. Taç yapraklari genellikle parlak sari renktedir. Yapraklar elsi
dilimli veya tam kenarlidir. Memleketimizde 78 türü bulunmaktadir.
Kullanildigi yerler: Dügünçiçegi
(Ranunculus) türleri yakici, tahris edici, kizartici ve zehirli bitkiler olarak
taninmislardir. Tedâvi sahasinda nâdiren kullanilir. Tedâvi maksadiyla kullanilmakta
olan türler sunlardir:
Bâsurotu ortaçagdan beri bâsura karsi kullanilmaktadir. Saponin,
glikozit ve yakici bir uçucu yag tasir. Kavak merhemi ile birlikte hâricen basura karsi
verilmektedir.
Bataklik dügünçiçegi ise zehirli olarak taninmis bir türdür.
Hâricen kizartici ve kan toplayici olarak kullanilir.
